FASD

Model terapii dla dzieci z FASD w ITEM – Centrum Psychologicznym

Prezentowany model pomocy dla dzieci z FASD i ich rodzin był wypracowany podczas siedemnastu turnusów terapeutycznych dla dzieci i ich rodziców oraz w czasie codziennych oddziaływań psychologicznych w pracy klinicznej autorki i jej współpracowników. W rezultacie z programu skorzystało na przestrzeni lat tysiąc sześćset sześćdziesięcioro pięcioro dzieci i ich rodziców. W grupie tej tylko troje z nich wychowywało się w rodzinach biologicznych. Reszta przebywała w rodzinach adopcyjnych i rodzinach zastępczych. W związku z tym w pracy z dziećmi uwzględnione zostały terapeutycznie obszary związane również z separacją, traumą wczesnodziecięcą i przywiązaniem. Dzieci w czasie objęcia pomocą były w bardzo różnym wieku: od trzech miesięcy do siedemnastu lat. Początkowo do terapii trafiały dzieci starsze, nastolatki. Było to wynikiem słabej dostępności młodszych dzieci do diagnozy i małej świadomości społecznej na temat FASD. W ostatnim czasie po pomoc zgłasza się coraz więcej rodziców dzieci małych. Jest to niewątpliwie związane ze wzrostem świadomości społecznej na temat istnienia zaburzeń rozwojowych z grupy FASD.

Ponieważ dzieci z FASD mają specyficzne zaburzenia takie jak wadliwie zaprogramowaną oś HPA, nieprawidłowy rozwój schematów odruchowych, nieprawidłowe regulacje procesów czucia, równowagi, przetwarzania słuchowego, głodu-nasycenia, snu i czuwania, wymagają one także specyficznego oddziaływania terapeutycznego. Nie jest prawdą, że wystarczy im neurorozwojowa terapia, podobna jak w innych problemach z tego obszaru. Model terapii FASD w pierwszej kolejności uwzględnia pracę nad regulacjami. Nasz zespół zwraca uwagę na regulowanie reakcji alarmowej, a następnie na tej bazie budujemy inne regulacje. Do najważniejszych z nich zaliczamy regulacje związane z systemem przywiązania. Gdy system przywiązania jest oparty na stylu bezpiecznym, układ nerwowy produkuje białko BDNF, które stanowi protektor ochronny dla układu nerwowego, w tym mózgu. Białka te mają również wartość regeneracyjną i są naturalnym biologicznym stymulatorem rozwoju. Dlatego tak ważne jest, aby w terapii nie iść w kierunku mnożenia stosowanych metod, ale pomóc dziecku dojść do równowagi w obszarze regulacji. Dotyczy to w pierwszej kolejności regulacji emocji, snu, nasycenia. Wiele dzieci z FASD, które mają np. nieprawidłowe regulacje w zakresie emocji, jeśli będzie uczestniczyło w systemie terapii opartym na realizacji różnych metod, będzie doświadczało regresu w rozwoju i jeszcze większego rozregulowania.

Praca wokół problemów rozwojowych dzieci z FASD jest skoncentrowana zarówno na dziecku, jak i na rodzicach, którzy jako jedyni w jego otoczeniu mogą przyczynić się do poprawy regulacji. Dziecko z FASD nigdy w terapii nie jest i nie powinno być samo. Koncentracja na rodzicach jest istotna ze względu na to, że ograniczenia w budowaniu regulacji mogą być związane także z ich kondycją emocjonalną, jak i z osobistymi zasobami. Po adopcji dzieci, rodzice często przechodzą różne kryzysy, które uniemożliwiają wprowadzenie prawidłowych regulacji. Podobną sytuację mają rodzice biologiczni dzieci z FASD. Brak dostępu do opiekuna, który regulowałby stany emocjonalne to najtrudniejszy obszar dla dzieci żyjących w domach dziecka czy w niestabilnej sytuacji opiekuńczej. Chodzi przede wszystkim o liczne, zmieniające się rodziny zastępcze, ośrodki socjoterapii, ośrodki wychowawcze. Dopiero kiedy regulacje związane z opanowaniem pobudzenia są osiągnięte, efekty może przynosić neurostymulacja. Wielu rodziców pyta czy terapia SI jest odpowiednia dla dzieci z FASD. To zależy od rodzaju i stopnia uszkodzeń. Dla jednych dzieci z mniejszymi problemami będzie odpowiednia, ale dla innych nie. Niektóre dzieci z FASD będą wymagały bardziej zindywidualizowanego programu terapii z uwzględnieniem „mapy” uszkodzeń OUN. Wiele dzieci z FASD w Polsce korzysta z wybiórczych oddziaływań pomocowych, które są skoncentrowane na fizjoterapii, integracji sensorycznej czy pracy z odruchami. W konsekwencji okazuje się, że jest to o wiele za mało, a ponadto często plany terapeutyczne są realizowane według wolnych terminów w ośrodkach, a nie według planu rozwojowego dziecka. Terapie te skupiają się, co prawda, na stymulacji neurorozwojowej, lecz nie uwzględniają ważnych aspektów FASD, chociażby takich jak źle zaprogramowana oś adrenalinowo-kortyzolowa HPA – w zasadzie uniemożliwiająca korzystanie z nich – czy zaburzone regulacje. W ośrodkach tych zwykle nie ma zaplecza do pracy nad korektą stylu przywiązania, traumą niemowlęcą czy też regulacjami emocji u rodziców. Dla dzieci z FASD jest niezwykle ważne, aby były zabezpieczane od początku we wszystkich obszarach rozwoju. Na tle tych działań korzystając z ww. modelu terapii wprowadza się wszelkiego rodzaju dostosowania środowiskowe, takie jak obrazki wprowadzające rutynę dnia codziennego, uczenie zasad społecznych w oparciu o zasady zilustrowane obrazkami. Na tym etapie wprowadza się także treningi społeczne czy też treningi językowe. Poniższy rysunek ilustruje w schematyczny sposób prezentowany model.

 
Źródło: Teresa Jadczak-Szumiło, „Problemy psychologiczne dzieci w rodzinach adopcyjnych i zastępczych”, Warszawa 2018.

Powyższe działania przez wiele lat były sprawdzane w pracy klinicznej z rodzinami i ich dziećmi. Wielopłaszczyznowe oddziaływania dają najlepsze efekty w postępowaniu z dziećmi z FASD. I chociaż najciężej z nich uszkodzone będą miały trudności z samodzielnym funkcjonowaniem, nie będą generowały tzw. wtórnych zaburzeń. Wykonywanie wybiórczych technik terapeutycznych oderwanych od całościowego widzenia problemów dzieci z FASD sprawia, że dzieci te nie radzą sobie z funkcjonowaniem na co dzień, ale także w późniejszym okresie mają trudności z dostosowaniem się do norm i często bywają wykluczane społeczne. Zniechęcają się także do dalszej pracy i tracą wiarę, że można im skutecznie pomóc. Konsekwencją często jest izolacja społeczna. Tak, jak potrzebne jest prowadzenie określonego postępowania w sytuacji diagnozy dziecka z FASD, tak samo w oparciu o diagnozę uszkodzeń OUN u dziecka z FASD można dopiero adekwatnie planować terapię. Naszym sprzymierzeńcem może by czas. Im wcześniej zaczniemy wprowadzać korekty, dobre regulacje i stymulację dziecka, tym większe mamy szanse, aby pomóc mu lepiej funkcjonować. Warto zatem nie tracić czasu na liczne, ale mało efektywne działania.

dr Teresa Jadczak-Szumiło

You Might Also Like

No Comments

    Leave a Reply